«Հիշողության և ապագայի միջև». Դոկտոր Սկադի Յեննիկեն՝ մշակութային կամուրջների և Լայպցիգ–Երևան քաղաքների համագործակցության մասին

Դոկտոր Սկադի Ենիկեն Լայպցիգի մշակույթի փոխքաղաքապետն է և Լայպցիգի մշակութային քաղաքականության ամենաազդեցիկ ձայներից մեկը: Թատերագիտության դոկտորը երկար տարիներ ակտիվորեն գործում է մշակութային հասանելիության, միջազգային համագործակցության և ժողովրդավարական մշակութային աշխատանքի ընդլայնման ուղղությամբ:

2026 թվականին նա նաև առաջադրվել է որպես «Ձախեր» կուսակցության քաղաքապետի թեկնածու Լայպցիգի տեղական ընտրություններում: Նրա քաղաքական գործունեության կենտրոնում են սոցիալական արդարությունը, մշակութային բազմազանությունը, հիշողության մշակույթը և քաղաքների միջև միջազգային գործընկերությունը:

«Լայպցիգ-Երևան» մշակութային տարվա շրջանակներում դոկտոր Ենիկեն պատվիրակության հետ միասին մեկնել է Հայաստան՝ խորացնելու երկու քաղաքների միջև մշակութային և պատմական կապերը: Այս հարցազրույցում նա խոսում է Երևանից ստացած իր տպավորությունների, հիշողության մշակույթի նշանակության, ինչպես նաև Լայպցիգի և Երևանի միջև քաղաքային գործընկերության ապագայի մասին:

Տիկի՛ն դոկտոր Յենիկե, անցած տարի Ձեր պատվիրակության այցի շրջանակներում Դուք խորապես ճանաչեցիք Հայաստանը և հատկապես Երևանը: Ո՞ր տպավորություններն են Ձեզ անձնապես ամենից շատ հուզել:

Ինձ առաջին հերթին հուզել է այս քաղաքի յուրահատուկ մթնոլորտը. Երևանը միաժամանակ թվում է պատմությամբ լի և լի նոր սկզբով: Ամենուր կարելի է տեսնել շինհրապարակներ և թե ինչպես է նոր բան ստեղծվում. զգացվում է, որ ինչ-որ բան զարգանում է, և քաղաքը վերելքի մեջ է: Միևնույն ժամանակ, անցյալը ներկա է ամենուր: Ցավի, հիշողության, հպարտության և ապագայի հանդեպ կամքի այս համադրությունը խորապես տպավորել է ինձ:

Ծիծեռնակաբերդ այցելությունը Ձեր ճանապարհորդության կենտրոնական պահերից էր: Ի՞նչ նշանակություն ունի այս վայրը Ձեզ համար, նաև գերմանական հիշողության մշակույթի համատեքստում:

Ծիծեռնակաբերդն այնպիսի վայր է, որն այլևս բաց չի թողնում քեզ: Արդեն իսկ անմար կրակի մոտ տանող ճանապարհը խորը հուզմունք է առաջացնում: Ինձ շատ է հուզել այն, թե որքան բաց է Հայաստանում խոսվում այս պատմական վերքի մասին:

Որպես գերմանացի՝ այս վայրն անխուսափելիորեն ընկալում ես նաև սեփական պատմության համատեքստում: Հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանությունը և Հոլոքոստը տարբեր պատմական հանցագործություններ են, բայց երկուսն էլ հարց են բարձրացնում, թե ինչպես են հասարակությունները վերաբերվում մեղքին և հիշողությանը: Հենց մեր գերմանական փորձից է բխում պատասխանատվությունը՝ լրջորեն ընդունելու և տեսանելի դարձնելու մարդկության դեմ գործված այլ հանցագործությունները:

Մենք պետք է առերեսվենք այն փաստի հետ, որ Գերմանական կայսրությունը՝ որպես Օսմանյան կայսրության այն ժամանակվա դաշնակից, շատ հստակ տեղեկացված է եղել տեղահանությունների և ջարդերի մասին: Գերմանացի դիվանագետները, զինվորականները և միսիոներները վաղուց են զեկուցել հայերի դեմ գործված հանցագործությունների մասին: Այնուամենայնիվ, վճռական միջամտություն չեղավ: Այս պատմական համապատասխանատվությունը նույնպես գերմանական հիշողության մշակույթի մի մասն է և նման վայր այցելությունը դարձնում է առանձնահատուկ ազդեցիկ:

Հիշողության մշակույթը նշանակում է ոչ միայն հետադարձ հայացք, այլև պատասխանատվություն ներկայի և ապագայի հանդեպ: Այն ժամանակաշրջանում, երբ ժողովրդավարական արժեքներն ամբողջ աշխարհում ճնշման տակ են հայտնվում, նման վայրերն առավել քան երբևէ կարևոր են:

Լայպցիգի և Երևանի միջև առկա են զարմանալիորեն շատ պատմական և մշակութային կապեր՝ գրականությունից մինչև երաժշտություն: Ի՞նչն է Ձեզ հատկապես զարմացրել այս ընդհանուր արմատներում:

Ինձ զարմացրեց այն, թե իրականում որքան հեռուն են գնում այդ կապերը: Այն փաստը, որ հայ գրող Ավետիք Իսահակյանը դեռևս 19-րդ դարի վերջին սովորել է Լայպցիգում, և դրա շնորհիվ ուղղակի կապ է հաստատվել գրքի քաղաք Լայպցիգի և Երևանի միջև, ինձ համար հիանալի օրինակ է այն բանի, թե ինչպես է մշակույթը կամուրջներ գցում սերունդների միջև:

Տպավորիչ էին նաև երաժշտական կապերը: «Գևանդհաուս» (Gewandhaus) նվագախումբը դեռևս 1960-ական թվականներից սերտորեն կապված է եղել հայ դիրիժոր Օհան Դուրյանի հետ: Մեր քաղաքները մշակութային առումով վաղուց են գտնվում փոխանակման մեջ: Այս պատմությունները այսօր մասամբ գրեթե մոռացվել են, և հենց այդ պատճառով է մշակութային տարին այսքան կարևոր. այն տեսանելի է դարձնում, որ միջազգային փոխըմբռնումը հաճախ սկսվում է պաշտոնական գործընկերությունից շատ առաջ:

«Լայպցիգ-Երևան» մշակութային տարին նպատակ ունի խորացնել փոխանակումը և խթանել փոխադարձ ըմբռնումը: Ինչո՞ւ է նման մշակութային տարին այսօր առավել քան երբևէ կարևոր:

Մշակութային տարին պետք է ոչ միայն միջոցառումներ կազմակերպի, այլև հնարավորություն տա իրական հանդիպումների՝ երկու քաղաքների արվեստագետների, հաստատությունների, ուսանողների, անկախ մշակութային գործիչների և քաղաքացիների միջև: Համավարակի տարիներից հետո և թվային հաղորդակցության դարաշրջանում մենք մարդկանց միջև այս ուղղակի կապերի կարիքն ունենք առավել քան երբևէ:

Լայպցիգի համար Երևանի հետ գործընկերությունը նաև կարևոր ազդակ է. մենք ցանկանում ենք միջազգային համագործակցությունը դիտարկել ոչ միայն պետական մակարդակով, այլև այն շատ կոնկրետ կերպով արմատավորել քաղաքների ամենօրյա կյանքում: Քաղաքների միջև գործընկերությունը կարող է ցույց տալ, թե ինչպես են ժողովրդավարությունը, մշակութային բացությունն ու համերաշխությունը կիրառվում գործնականում:

Բուրկհարդ Յունգի հետ միասին Դուք մեծ պատվիրակությամբ այց եք նախապատրաստում Երևան՝ գործընկերությունը ստորագրելու և խորացնելու նպատակով: Ի՞նչ երկարաժամկետ տեսլական եք հետապնդում Լայպցիգի և Երևանի միջև համագործակցության համար, հատկապես 2026 թվականի մշակութային տարուց անդին, և ի՞նչ կոնկրետ ազդակներ եք ակնկալում այս այցից:

Մենք մշակութային տարին հստակորեն դիտարկում ենք որպես երկարաժամկետ համագործակցության սկիզբ, այլ ոչ թե որպես մեկանգամյա նախագիծ: Լայպցիգի և Երևանի միջև նախատեսվող քաղաքային գործընկերությունը պետք է ստեղծի մշտական ու կայուն կապեր՝ մշակույթի ոլորտում, ինչպես նաև կրթության, գիտության, քաղաքաշինության և քաղաքացիական հասարակության փոխանակման բնագավառներում:

Ես ցանկանում եմ, որ բազմաթիվ առաջին հանդիպումներից ծնվեն կոնկրետ համատեղ նախագծեր՝ արվեստագետների կեցության ծրագրեր, թանգարանների, նվագախմբերի և անկախ արվեստի բնագավառի միջև համագործակցություններ: Օրինակ՝ փոխանակման ծրագրեր երիտասարդների համար կամ համատեղ քննարկումներ հիշողության մշակույթի և ժողովրդավարական քաղաքային հասարակության վերաբերյալ:

2026 թվականի պատվիրակության այցը քաղաքապետ Բուրկհարդ Յունգի հետ միասին կլինի կարևոր խորհրդանշական և քաղաքական քայլ: Այն, որ այցը տեղի է ունենում Գերմանական միասնության օրվա օրերին, առանձնահատուկ նշանակություն ունի. Լայպցիգն ինքը, 1989 թվականի Խաղաղ հեղափոխությամբ, կապված է ժողովրդավարական տրանսֆորմացիայի պատմության հետ: Հայաստանը նույնպես 2018 թվականի Թավշյա հեղափոխությամբ ունի հասարակական փոփոխությունների փորձ: Այս համատեղ փորձառությունները կարող են ամուր հիմք հանդիսանալ կենսունակ և դեպի ապագան միտված քաղաքային գործընկերության համար:

Հարցազրույցը վարել է փ․գ․թ․ Սիրարփի Մովսիսյանը